Od „polskiego złota” do turystycznego raju. Niezwykła metamorfoza dawnej kopalni

Tu, gdzie dziś tysiące ludzi szukają odpoczynku nad krystaliczną, błękitną wodą, jeszcze nieco ponad trzy dekady temu tętniło serce przemysłowej potęgi, która znana była na całym świecie.

Gigantyczne, kilkupiętrowe koparki rzeźbiły w ziemi księżycowy krater, który w szczytowym momencie sięgał głębokości nawet 110 metrów i zajmował powierzchnię 560 hektarów. A jeszcze wcześniej istniały tutaj sielskie wsie – Machów i Kajmów, których historię przerwało odkrycie w okolicach Tarnobrzega „polskiego złota".

– Tę opowieść należy zacząć od odkrycia bogatych złóż siarki przez profesora Stanisława Pawłowskiego, co nastąpiło 23 września 1953 roku w Mokrzyszowie, znajdującym się dziś w granicach administracyjnych Tarnobrzega. Profesor miał bardzo krótki termin na udokumentowanie złóż, dlatego rozpoczął szeroko zakrojone wiercenia, trafiając m.in. na zasobne pokłady w rejonie wsi Machów. Już w 1954 roku zapadła decyzja o budowie tam kopalni oraz zakładu przetwórczego. W międzyczasie jednak odkryto jeszcze bogatsze i znacznie płycej położone złoże na lewym brzegu Wisły, w okolicach Piaseczna. Surowiec znajdował się blisko powierzchni, dlatego czasowo wstrzymano prace w Machowie. Dopiero późniejszy wzrost globalnego zapotrzebowania na siarkę sprawił, że powrócono do koncepcji budowy kopalni Machów. Przez kolejne dekady zakład funkcjonował z różnymi przygodami, które zakłócały ciągłość wydobycia. Przełom nastąpił w 1992 roku. Drastyczny spadek cen siarki na rynkach światowych zmusił ówczesnego dyrektora kombinatu siarkowego do podjęcia trudnej decyzji o zakończeniu wydobycia. Choć załoga protestowała, a pod ziemią wciąż zalegały ogromne, udokumentowane zasoby, dalsza eksploatacja była ekonomicznie nieuzasadniona. Wtedy pojawił się kluczowy problem: jak zlikwidować gigantyczne wyrobisko i zabezpieczyć je przed wodami silnie zanieczyszczonymi siarkowodorem – opowiada Zbigniew Buczek, były prezes Kopalni Siarki „Machów", wiceprezes tarnobrzeskiego oddziału Stowarzyszenia Inżynierów i Techników Górnictwa.

– Rozważano różne warianty rekultywacji. Jeden z nich zakładał stworzenie tu gigantycznego wysypiska śmieci, inny – deponowanie kamienia pokopalnianego ze śląskich kopalń węgla kamiennego. Na szczęście w 1994 roku zwyciężyła trzecia, najbardziej wizjonerska koncepcja: stworzenie wielkiego sztucznego zbiornika wodnego po uprzednim odizolowaniu warstwy chemicznej. Pierwszym etapem było całkowite uporządkowanie terenu. Z dna wyrobiska musiały wyjechać potężne maszyny, w tym gigantyczne koparki SRS 2400, zdemontowano kilometry taśmociągów, instalacje odwadniające i infrastrukturę elektroenergetyczną. Kluczowym elementem inżynieryjnym było uszczelnienie dna. Wszystko przykryto kilkudziesięciometrową warstwą iłu krakowieckiego. W potocznym rozumieniu to niezwykle plastyczna glina, która po namoczeniu staje się całkowicie nieprzepuszczalna dla wody. Ta naturalna bariera pozwoliła na bezpieczne napełnianie akwenu. Do tego celu zaprojektowano nowatorski układ hydrotechniczny, składający się z trzech śluz i kanału doprowadzającego wodę z Wisły. Cały proces trwał kilka lat, a rygorystyczne procedury zakładały, że woda była wpuszczana wyłącznie wtedy, gdy Wisła niosła wody pierwszej klasy czystości. To właśnie tym restrykcyjnym kryteriom zawdzięczamy dzisiejszą, doskonałą przejrzystość jeziora – mówi.

Transformacja wyrobiska dawnej kopalni „Machów" w dzisiejsze Jezioro Tarnobrzeskie to jeden z najbardziej spektakularnych tego typu projektów w Europie. Ciężki przemysł i monumentalna inżynieria ostatecznie oddały pole naturze. Woda, która zalała dawne siarkowe zagłębie, stworzyła zupełnie nowy ekosystem. Dziś dawne tereny górnicze tętnią zupełnie innym rytmem. Nad brzegiem akwenu powstały piaszczyste plaże, ścieżki rowerowe, keja i baza nurkowa.

– Siedząc dzisiaj nad brzegiem jeziora, myślę sobie, że był to naprawdę kawał doskonałej, porządnej górniczej roboty. Trzeba bowiem wyraźnie pamiętać, że za tym sukcesem stoją ci sami górnicy, którzy wcześniej przez dekady eksploatowali rudę siarkową i zdejmowali miliony ton nadkładu. Ja byłem jedynie osobą, która ten wieloletni proces finalizowała. Niezmiernie cieszy mnie fakt, że cały ten skomplikowany proces zakończył się tak spektakularnym sukcesem. Co ważniejsze, kolejne niezależne badania naukowe regularnie potwierdzają pełną skuteczność, zasadność i wzorowy przebieg przeprowadzonych procesów rekultywacyjnych. W skali inżynierii środowiska i historii górnictwa jest to osiągnięcie doprawdy bezprecedensowe – podsumowuje Zbigniew Buczek.

Materiał zrealizowano w ramach projektu „Jezioro Tarnobrzeskie: Twój rytm, Twój czas”.

Partnerem projektu jest Województwo Podkarpackie