Zagłada sandomierskich Żydów. Historia zapisana w dokumentach i świadectwach. Spotkanie z Mariuszem Bochniakiem

W Miejskiej Bibliotece Publicznej w Sandomierzu odbyło się we wtorek, 27 października,   spotkanie z Mariuszem Bochniakiem, autorem książki „Zagłada Gminy Żydowskiej w Sandomierzu”. Autor, korzystając z dokumentów archiwalnych i relacji ocalałych, podjął się zadania odtworzenia kolejnych etapów zagłady sandomierskiej społeczności żydowskiej. Wydarzenie spotkało się z bardzo dużym zainteresowaniem.

Jak powiedział Mariusz Bochniak, impulsem do zainteresowania się tematyką sandomierskiej społeczności żydowskiej były opowieści dziadka.

::photoreport{"type":"see-button","item":"13630"}

Od wspomnień dziadka do wieloletnich badań

– Postanowiłem przy pomocy dokumentów w archiwach sprawdzić, co z tego, co dziadek mówił, było prawdą. Jestem z natury sceptyczny – przyznał autor.

Sięgnął między innymi do dokumentów przechowywanych w archiwum Niemieckiego Centrum Badania Zbrodni Hitlerowskich. Znalazł tam między innymi akta śledztwa dotyczącego zamordowania Żydów w Sandomierzu i Opatowie.

Istotnym źródłem były również sandomierskie akta miejskie. Jak zaznaczał autor, materiałów dotyczących żydowskich mieszkańców Sandomierza  jest bardzo dużo, ale są rozproszone w różnych zespołach archiwalnych. Ich odnalezienie i zestawienie wymagało żmudnej pracy.

Niezwykle ważnym punktem odniesienia dla badań Mariusza Bochniaka była „Żydowska księga pamięci” poświęcona społeczności Sandomierza, wydana w Tel Awiwie w 1993 roku. Publikacja, znana jako „Eth Ezkera – Whenever I Remember: Memorial Book of the Jewish Community in Tzoymir (Sandomierz)”, zawiera między innymi relacje osób, które przeżyły Zagładę. Wydała ją sandomierzanka Eva Feldenkreiz-Grinbal, która docierała do ocalałych, przeprowadzała z nimi wywiady i utrwalała ich wspomnienia.

Dokumenty, świadectwa i trudna prawda historyczna

Książka rekonstruuje losy sandomierskiej społeczności żydowskiej od początku niemieckiej okupacji we wrześniu 1939 roku aż po rozwiązanie ostatniej żydowskiej grupy roboczej w Mokoszynie w styczniu 1944 roku. Autor zestawia relacje żydowskich świadków z dokumentami archiwalnymi.

Mariusz Bochniak zwracał uwagę, że w literaturze historycznej dotyczącej zagłady Żydów z Sandomierza wciąż występują rozbieżności, nawet w podstawowych kwestiach, takich jak daty czy miejsca deportacji. Natomiast relacje świadków nie zawsze są zgodne. Osoby opisujące to samo wydarzenie mogą przedstawiać różne wersje jego przebiegu. Z tego względu w swojej pracy autor rozdzielił informacje potwierdzone dokumentami od tych, które można uznać za prawdopodobne, mniej prawdopodobne lub niepewne.

Równie ostrożnie podchodził do ocen dotyczących postaw polskich mieszkańców wobec prześladowanych Żydów. Pomoc miała różne formy. Niektórzy Sandomierzanie przechowywali na przykład rzeczy należące do żydowskich sąsiadów. Zachowane świadectwa nie pozwalają jednak określić pełnej skali tych działań.

– Podobnie jest z negatywnymi zachowaniami. Znane są pojedyncze przypadki i nie ma żadnej możliwości stwierdzenia, jaka była ich skala. Dlatego unikałem jakichkolwiek uogólnień. Dla mnie historia to miliony pojedynczych, często bardzo skomplikowanych życiorysów – mówił badacz.

Getto i deportacja sandomierskich Żydów

Mariusz Bochniak przybliżył topografię żydowskiego Sandomierza. Posługując się archiwalnymi, unikalnymi fotografiami i mapami, pokazywał miejsca związane z życiem społeczności, a później z jej prześladowaniem i zagładą.

Zamknięte getto obejmowało między innymi ulice Berka Joselewicza, Oleśnickiego i Żydowską, plac Poniatowskiego oraz ulicę Zamkową. Autor przypomniał również o funkcjonowaniu obozu pracy przymusowej dla Żydów, którego siedziba znajdowała się w budynku dawnego gimnazjum żeńskiego przy ulicy Gołębickiej – tam, gdzie obecnie znajduje się „Marmolada”. Żydów kierowano do prac rolniczych i gospodarczych, między innymi w Mokoszynie.

Ich praca wiązała się również z niemiecką akcją kolonizacyjną prowadzoną w okolicach Sandomierza. Polskich rolników wysiedlano z części miejscowości, w tym z Chwałek, Mokoszyna, Krukowa i Rzeczycy, a ich gospodarstwa przejmowali niemieccy osadnicy. Żydowscy więźniowie byli wykorzystywani między innymi do budowy domów dla kolonistów.

Schrony, w których próbowano ocalić życie

Obszerna część książki poświęcona jest historii schronów, w których ukrywała się ludność żydowska. Pokazuje ona zarówno dramatyczną walkę o przetrwanie, jak i zagrożenia, na jakie narażeni byli ukrywający się ludzie.

Jeden ze schronów znajdował się w kamienicy Wilczków przy Rynku 2. Według przedstawionych relacji ukryło się tam około 80 Żydów. Kryjówkę odkryto, a osoby, które w niej przebywały, zostały rozstrzelane. Autor odczytał poruszającą relację Ireny Zoberman, której udało się uciec.

Inne schrony znajdowały się w oficynach kamienicy przy Rynku 7, a także w budynkach oznaczonych numerami 25 i 26. Historia odkrycia jednego z tych miejsc jest dobrze znana, ponieważ po wojnie osoba, która je zdradziła, została oskarżona.

Żydzi znaleźli schronienie także w sandomierskiej katedrze – w krypcie i wieży. Jak podkreślał Mariusz Bochniak, przez długi czas nie było wiadomo, kto ich tam ukrył. Relacja jednej z osób, zawarta w „Żydowskiej księdze pamięci”, pozwoliła ustalić, że był to kościelny Alfons Kędziora.

Los ludzi, którzy schronili się w wieży, zakończył się tragicznie. Gdy brak wody zmusił jedną z osób do otwarcia niewielkiego okienka i wołania o pomoc, na miejscu zgromadzili się ludzie, a sprawą zainteresował się niemiecki żandarm. Ukrywający się zostali ostatecznie rozstrzelani.

Znikający krajobraz żydowskiego Sandomierza

Archiwalne fotografie i mapy prezentowane podczas spotkania pozwalały porównać dawny wygląd miasta z jego współczesną przestrzenią. Autor zwrócił uwagę na cmentarz żydowski – część, która pozostała stanowi pięć procent tego, jaki istniał przed wojną.

Na części terenu dawnej nekropolii znajdują się dziś internat i boisko szkolne. Miejsce to było świadkiem tragicznych wydarzeń. .

– Na tym placu sportowym doszło do wielu tragedii. W czasie pierwszej i drugiej akcji deportacyjnej przeprowadzano na nim selekcje. Żydów było więcej niż miejsc pracy. Dlatego tych „nadliczbowych”, także dzieci, wysyłano na śmierć – mówił Mariusz Bochniak.

Po wojnie część ocalałych wróciła na krótko do Sandomierza, aby odzyskać pozostawiony majątek. Po jego sprzedaży ludzie ci wyjechali do Izraela i innych krajów. Duża społeczność osób pochodzących z Sandomierza osiedliła się w Toronto. Na tamtejszym cmentarzu, oprócz licznych grobów sandomierskich Żydów,  znajduje się upamiętniający ich pomnik.

Pamięć o przeszłości i potrzeba upamiętnienia getta

Podczas spotkania dr Danuta Paszkowska odczytała list od Ewy Bajkowskiej. Pochodząca z Sandomierza poetka i eseistka zwróciła uwagę na znaczenie prawdy historycznej, konieczność jej poznawania oraz utrwalania śladów pamięci.

Dr Danuta Paszkowska podzieliła się również osobistymi refleksjami na temat historii, którą poznała dzięki opowieściom ojca. Podczas spotkania poruszono także kwestię inicjatywy komitetu społecznego, skupiającego mieszkańców Sandomierza i dążącego do upamiętnienia tablicą miejsca, w którym istniało i zostało zlikwidowane sandomierskie getto.

Na początku 1939 roku w Sandomierzu mieszkało około 2575 Żydów. 28 października 1942 roku większość z nich zgromadzono i eskortowano na pobliską stację kolejową w Nadbrzeziu, skąd 1 listopada deportowano ich do obozu zagłady. Nieliczni pozostali mieszkańcy żydowscy byli przetrzymywani w obozie pracy przymusowej „Liceum” w Sandomierzu. Po jego likwidacji skierowano ich do różnych zakładów zbrojeniowych w Dystrykcie Radomskim.

Co najmniej 205 sandomierskich Żydów przeżyło wojnę – w obozach pracy w przemyśle zbrojeniowym lub dzięki ukrywaniu się pod fałszywymi dokumentami w Warszawie i okolicach. Ponadto nielicznym osobom, głównie dzieciom, udało się ocaleć dzięki pomocy polskich konspiratorów w Sandomierzu i okolicach.

Dr Mariusz Bochniak (ur. 1969) jest matematykiem, nauczycielem akademickim i specjalistą w dziedzinie modelowania matematycznego. Z zamiłowania jest historykeim oraz regionalistą, badającym historię rodzinnego Sandomierza.