Ponad 200 zabytków i tajemnice pradziejowych grobów na nowej wystawie w Muzeum Zamkowym w Sandomierzu [ZDJĘCIA]

Jak wyglądało życie ludzi zamieszkujących ziemię sandomierską ponad cztery tysiące lat temu? Skąd przybyli, czym się zajmowali i jak wyglądały ich pochówki. Odpowiedzi na te pytania można poznać na wystawie czasowej „Zderzenie Trzech Światów: Kultura złocka”, otwartej w czwartek, 5 listopada, w Muzeum Zamkowym w Sandomierzu. Zwiedzający mogą zobaczyć ponad 200 zabytków i rekonstrukcje grobów oraz poznać wyniki najnowszych badań archeologicznych.

Ekspozycja przybliża historię jednej z najbardziej interesujących społeczności pradziejowych związanych z ziemią sandomierską. Kultura złocka rozwijała się na tym obszarze ponad cztery tysiące lat temu.

::photoreport{"type":"check-for-article","item":"13681"}

Wszystkie prezentowane obiekty pochodzą ze zbiorów Muzeum Zamkowego w Sandomierzu. Część z nich pokazano publiczności po raz pierwszy, w szerszym kontekście uwzględniającym wyniki niedawno przeprowadzonych analiz naukowych.

– Kultura złocka jest o tyle fenomenem, że jest ograniczona do zasięgu ziemi sandomierskiej. Poza tym obszarem nie występuje. Łączy w sobie cechy kilku jednostek kulturowych: kultury badeńskiej, kultury ceramiki sznurowej oraz kultury amfor kulistych. Na ich styku narodziła się kultura złocka – wyjaśniał dr Wojciech Rajpold, kurator wystawy.

Poszczególne społeczności różniły się sposobem życia i gospodarowania. Ludność związana z kulturą ceramiki sznurowej i kulturą amfor kulistych w znacznym stopniu opierała swoją gospodarkę na pasterstwie. Elementy kultury badeńskiej zaznaczyły się natomiast na ziemi sandomierskiej przede wszystkim w postaci wpływów kulturowych.

Jak mówił autor ekspozycji, kontakty między odmiennymi grupami nie musiały przebiegać wyłącznie pokojowo. Konkurencja o dostęp do pastwisk, wody i innych zasobów mogła prowadzić do konfliktów. Jednocześnie dochodziło do wzajemnego przenikania zwyczajów i tradycji. Nie była to sytuacja, w której jedna kultura po prostu zastąpiła drugą. Na ziemi sandomierskiej wykształciła się nowa jakość – kultura złocka. Jej nazwa pochodzi od miejscowości Złota, położonej niedaleko Sandomierza.

Łapa niedźwiedzia, gliniany toporek i inne przedmioty sprzed tysięcy lat

Wiedzę o kulturze złockiej czerpiemy przede wszystkim z odkrywanych przez archeologów grobów. Charakterystyczne dla niej były pochówki niszowe z brukiem kamiennym. Często składano w nich szczątki nawet kilkunastu osób, niejednokrotnie przemieszczone i niezachowane w pierwotnym układzie anatomicznym. Zmarłych wyposażano w bogato zdobione pucharki i amfory z ornamentyką sznurową, a także ozdoby wykonane z bursztynu i kości. Przedmioty te świadczą o umiejętnościach dawnych rzemieślników, a zarazem pozwalają odtworzyć kontakty i wpływy kulturowe ówczesnych społeczności.

Pierwsza część ekspozycji poświęcona jest kulturze ceramiki sznurowej. Zaprezentowano w niej między innymi charakterystyczne pucharki oraz topory bojowe. W kolejnej sali przedstawiono kulturę amfor kulistych. Uwagę zwracają tu między innymi bursztynowe ozdoby. Ludność tej kultury wykorzystywała również krzemień pasiasty do wykonywania siekierek.

Wśród prezentowanych obiektów kultury złockiej wyodrębniono zabytki pochodzące z przedwojennych zbiorów, odkryte przez Zdzisława Lenartowicza – archeologa amatora, który jako pierwszy prowadził badania stanowiska w Złotej.

Jednym z najbardziej intrygujących eksponatów jest łapa niedźwiedzia pochodząca z grobu w Święcicy. Jak wyjaśniał kurator, mogła pełnić funkcję amuletu złożonego przy pochowanym tam mężczyźnie.

Dr Wojciech Rajpold zwrócił również uwagę na niewielki gliniany toporek odkryty w grobie w rejonie sandomierskiego Salve Regina. Zdaniem Wojciecha Rajpolda mógł być zabawką dziecka, z którą zostało ono pochowane.

Ciekawostką są także wstężyki austriackie znalezione w jednym z grobów. Ich obecność wskazuje, że pochówek przez pewien czas pozostawał otwarty, a niewielkie ślimaki mogły dostać się do jego wnętrza.

Wśród zabytków znajdują się ponadto grociki, na których zachowały się ślady świadczące o tym, że były noszone w kołczanie.

– Naczynia są bogato ornamentowane i starannie wykonane. Starano się wyposażyć groby jak najlepiej – podkreślał dr Wojciech Rajpold.

Niezwykle ważnym elementem wystawy są rekonstrukcje grobów, które pozwalają lepiej wyobrazić sobie dawne zwyczaje pogrzebowe. Zwiedzający zobaczą między innymi pochówek kobiety i dziecka związany z kulturą ceramiki sznurowej w Złotej, grób mężczyzny związany z kulturą amfor kulistych oraz pochówek mężczyzny i dziewczynki kultury złockiej ze Święcicy.

Badania DNA zmieniły interpretację jednego z grobów

Ostatnia sala poświęcona jest przede wszystkim wynikom badań naukowych. Dzięki nim możliwe stało się spojrzenie na dawnych mieszkańców ziemi sandomierskiej z zupełnie nowej perspektywy.

W analizach wykorzystano między innymi metody antropologiczne, radiowęglowe, izotopowe i genetyczne. Pozwoliły one postawić bardziej szczegółowe pytania o pochodzenie tych ludzi, ich dietę, więzi pokrewieństwa, a także sposoby wytwarzania przedmiotów codziennego użytku i wyposażenia grobowego.

Badania przyniosły między innymi informacje o sposobie odżywiania się poszczególnych grup. Okazało się, że dieta mogła się znacznie różnić. Niektóre społeczności spożywały więcej mięsa, inne w mniejszym stopniu opierały na nim swoje pożywienie. Różnice w sposobie odżywiania zaobserwowano nawet wśród kobiet i mężczyzn należących do tej samej kultury.

Szczególnie interesujące wyniki przyniosła analiza DNA szczątków odnalezionych w jednym z grobów – mężczyzny i dziewczynki. Początkowo przypuszczano, że mogli być ojcem i córką. Badania genetyczne wykazały jednak, że nie byli ze sobą spokrewnieni. Wśród możliwych interpretacji pojawiła się hipoteza, że dziewczynka mogła być bardzo młodą żoną mężczyzny. Rozważana jest również możliwość, że wychowywał on nieswoje dziecko.

Dwuletni projekt badawczy podstawą wystawy

Ekspozycja jest efektem projektu realizowanego przez Muzeum Zamkowe w Sandomierzu w latach 2024–2025. Jego celem było szczegółowe opracowanie materiałów związanych z kulturą złocką, przechowywanych w muzealnych zbiorach.

Przeprowadzone analizy zaowocowały publikacją naukową wydaną pod koniec 2025 roku. Ich wyniki stały się również podstawą przygotowania obecnej ekspozycji.

Marcin Adamczewski, dyrektor Muzeum Zamkowego, podkreślił, że archeologia jest niezwykle ważną dziedziną działalności instytucji.

– Pozwala odpowiedzieć na fundamentalne pytanie: kim jesteśmy, skąd pochodzimy. Stąd moja deklaracja złożona już na początku sprawowania funkcji, że Muzeum Zamkowe będzie całkowicie otwarte na wszelkie zbiory archeologiczne i będzie przyjmowało wszystko, co może tylko przyjąć, właśnie po to, aby odpowiedzieć na te ważne pytania – powiedział Marcin Adamczewski.